قرن هفتم را می توان وحشتناک ترین قرن در تاریخ ایران و حتی تاریخ اسلام دانست،زیرا ایران و بلاد اسلامی زیر حملات مغول(616هـ.ق) سخت ترین دوران حیات خود را می گذراندند. در توصیف این حمله به چند کلمۀ موجز آن پیرمرد بخارایی که عطاملک جوینی در تاریخ جهانگشا آورده است، بسنده می شود که گفت:((آمدند و کندند و سوختند و کشتند و بردند و رفتند.))
آری، این حملۀ خانمانسوز موجب از هم گسیختگی مراکز علمی بحث و تحقیق و نیز پراکنده شدن علما و صوفیه و عارفان شد. همچنین بحث ها و مناظره های علمی تقریباً تعطیل شد.
با این وجود اجتماع مردم وحشت زده و مصیبت دیده در خانقاهها و زوایا موجب گسترش صوفیه و نیز حفظ آداب و رسوم خانقاهی می شد. دیگر پیامد این حمله ظاهرآً پیدایش درویشی و صوفیگری منفی یعنی انزوا و گوشه گیری و انقطاع کلی از دنیا بود.

همچنین نکتۀ دیگراین است که در این قرن بر اثر حملۀ مغولها و بلاهایی که بر سر مسلمانان آمد تفکر جبری در میان مردم و حتی دانشمندان عصر پیدا شد که همین یکی از علل مهم شکست مسمانان و مایۀ بدبختی بیشتر آنان گردید. شاهد این ادعا سخن شیخ نجم الدین رازی معروف به نجم دایه(متوفی654) است که در مرصاد العباد می گوید:((...از شومی چنین احوال است که حق تعالی قهر و غضب خویش را در صورت کفار تتار فرستاده است تا چنانکه حقیقت مسلمانی برخاسته است این صورت بی معنی براندازد.))

با این همه در قرن هفتم تحولی بزرگ در عرفان و تصوّف روی داد و آن به صورت علمی درآمدن عرفان و تصوف است که از آن می توان با نام علم عرفان،عرفان نظری یا تصوّف فلسفی نام برد. بنیانگذار عرفان علمی را باید محی الدین ابن عربی دانست. او وحدت وجود را اساس مکتب خود قرار داد و عرفان و حکمت اشراق را تلفیق کرد و با به تحریر درآوردن "فصوص الحکم" و " فتوحات المکیه" مطالب فلسفهء الهی را به شکل عرفانی مطرح کرد. از شاگردان و پیروان نظریات ابن عربی می توان صدرالدین قونوی(متوفی673هـ)، فخرالدین عراقی، ابن فارض مصری، داود قیصری(شارح فصوص)، عبدالرزّاق کاشانی(شارح دیگر فصوص)، جلال الدین محمّد مولوی، محمود شبستری، خواجه حافظ شیرازی و عبدالرحمن جامی را نام برد.

شعر عرفانی نیز که به طور گسترده با سنایی غزنوی آغاز شده بود، در اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم با عطار و در قرن هفتم با بزرگانی چون سعدی و مولوی به اوج رسید.در باب عطار،سعدی و مولوی این ستارگان شعر و ادب فارسی سخن بسیار توان گفت که مجال دیگری می طلبد.

از کتب مهم تصوّف و عرفان در این قرن می توان به "منهاج السالکین، اصطلاحات الصوفیه، آداب السلوک و آداب المریدین از شیخ نجم الدین کبری، مرصاد العباد از نجم الدین دایه، فکوک و مفتاح الغیب از صدرالدین قونوی، لمعات فخرالدین عراقی،آثار عطار و مولوی ، عبهرالعاشقین و شرح شطحیات از روزبهان بقلی، المعارف بهاء الدین محمّد بلخی ، فتوحات مکیه و فصوص الحکم از ابن عربی و بالاخره عوارف المعارف سهروردی" اشاره کرد.

از بزرگان این دوره نیز می توان عطار نیشابوری(مقتول627هـ)، شهاب الدین ابوحفض سهروردی(متوفی632هـ)، محی الدین ابن عربی(متوفی638هـ)، صدر الدین قونوی(متوفی673هـ)، فخرالدین عراقی(متوفی 688هـ)، جلال الدین مولوی(متوفی672هـ)، سعدی شیرازی(متوفی691هـ)،نجم الدین کبری(مقتول618هـ)، شیخ نجم الدین دایه(متوفی654هـ) و بسیاری دیگر را یاد کرد.